Açik Kaynak Kod Yazilimcisi Olmak Için Ne Gerekli?

Aslinda ögrenme yetenegi, merak ve sabirdan baska hiç bir sey gerekli degil. Bir bilgisayar,
üzerinde açik kaynak kod gelistirmeniz için gerekli araçlar minimum gereksinimler. Internet’e
erisim bunlardan sonra gelen ikinci en önemli gereksinim. Geriye kalan teknik bilgileri (çesitli
programlama dilleri, teknikleri, isletim sistemleri vb) bilmeniz elbette faydali olur, fakat
bunlari ögrenebilme imkani da açik kaynak kodlu sistemlerin iyi taraflarindan birisi.

Nereden Baslanir?
En iyi baslama yöntemi, ihtiyaç duydugunuz bir sey olmasidir. Bu, ne kadar ufak olursa, o kadar
iyi. Çok büyük projelere baslamak, bunlari tasarlamak elbette güzel, fakat özellikle baslarda
yapilabilir minimumlarda gezinmek en dogrusu. Öbür türlü isin yükünü kaldiramayabilir, yari yolda
bikip birakabilirsiniz. Eger is ve özel hayatinizda açik kaynak kodlu sistemleri (örnegin Linux)
kullaniyorsaniz, "su da olsaydi" dediginiz noktalar olmustur. Buralardan baslamak en dogrusudur.
Gerçek bir ihtiyaciniza cevap veren bir yazilim, hem sizin ilginizi uzun müddet çeker, hem de
sistem analizini dogru yapma firsatiniz olur.

Kendi Ihtiyaciniza Cevap Veren Bir Konu Seçin
Bir kaç sebepten dolayi açik kaynak kodlu yazilim gelistirebilirsiniz: Bir seye ihtiyaciniz vardir
ve bulamazsiniz, çözüm yoktur. Veya bir hobi olarak bu isle ugrasmak istersiniz. Burada zor olan
sey aslinda hobi olarak ugrasmak. Çünkü yazilimi gelistirmek ve daha sonra ayakta tutarak devam
ettirmek uzun soluklu bir is. Dolayisiyla gerçekten kullanacaginiz, ihtiyaç duydugunuz bir sey
bulmaya gayret edin. Sizin yaziciniz Linux üzerinde desteklenmiyor olabilir. Kurban ve Ramazan
Bayram’larinin tarihlerini sasiriyor ve "iki hafta önce haberim olsa da kart atma imkanim olsa"
diyor olabilirsiniz. Ilk Internet üzerinde kamera yayini (webcam), yazilimcilarin laboratuarin öbür
tarafinda duran kahve makinasina kadar gidip bos bulduklarindan dolayi yazilmisti ve kahve
makinasini Internet’te gösteren bir kamera düzenegi idi. Sizin ihtiyaciniza cevap verdikten sonra
gerisinin önemi yok.

Eger bankaci degil iseniz, banka sistemleri ile ugrasmiyorsaniz, ilk açik kaynak kodlu projeniz
için Linux üzerinde bir banka sistemi yazmayi tercih etmek, %99 basarisizlikla sonuçlanacak bir
projeye baslamak demektir. Hem proje fazla büyük (bankacilik sistemleri milyonlarca satir kod
içerir), hem de sizin bu projenin sistem analizini yapacak bilginiz eksiktir.

Ama Benim Hiç Bir Ihtiyacim Yok?
Emin misiniz? Muhakkak vardir, biraz düsünün. Yok sahiden akliniza hiç bir sey gelmiyor ise, en sik
kullandiginiz yazilimin gelistirildigi web sitesine gidin ve yapilacak isler listesine (TODO List)
bakin. Oradaki islerden birini yapmayi deneyin. Mevcut bir yazilim üzerinde degisiklikler yapmak
tecrübe kazanmak için iyi bir yoldur.

Konumu Buldum
Tebrikler. Simdi lütfen Google, SourceForge ve Freshmeat’e gidin ve bu konudaki yazilimlari arayin.
Yazmak istediginiz yazilim birileri tarafindan zaten yazilmis ve yaygin kullanimda olabilir. Veya
dogru baslamis ve dogru yolda (sizin gitmek istediginiz yolda) giden bir çalisma grubu olabilir.
Konunuzla ilgili buldugunuz yazilimlari gözden geçirin. Isteklerinize az degisiklik ile cevap
verebiliyorsa, o projeye katilin ve yazilima o degisiklikleri katin. Türkçe olmasi, ufak tefek
görüntü degisiklikleri, hatta ciddi degisiklikler katki olarak verilebilir. Bu sekilde katkilarda
bulunmak sizi küçültmez. Aksine, mevcut bir yapi içerisinde ciddi katkilarda bulunmak, sifirdan bir
proje gelistirmekten çok daha kolaydir ve ilerideki projeleriniz için ciddi tecrübe edinirsiniz.

Mevcut Projelerin Hiç Biri Benim Istedigimi Yapmiyor
O zaman siz bir proje baslatacaksiniz. Uzun, bir hayli yalniz ve sikintili bir yoldur, ama
yapilamaz bir sey degildir.

Hemen Bir Proje Kurup Gönüllü Arayayim
Bulamazsiniz. Daha önce ciddi basarilara imza atmis (C dilini gelistiren yazar vb) kisiler bile
sifirdan ve planlama asamasinda ciddi bir gönüllü grubu toplayamazlar. Gönüllüler ne yapacak? Hiç
beyni olmayip çok sayida midesi olan tek canli komitelerdir. :-) Komite ile dizayn yapilmaz.
Protokol olusturan konsorsiyumlar bile bireysel olarak protokol örneklerini hazirlar, bu örneklerin
üzerinde çalisip hepsinin iyi taraflarini toplayarak protokolü olustururlar.

Ilk basta kendiniz oturup yaziliminizi iyi kötü yazacaksiniz. Herseyi hemen yapmasi gerekmez, fakat
en azindan yapmak istedigi seylerin bir kismini yapar hale getirin. Yapmak istediginiz diger
seylerin mümkün olduguna emin olun - bazen yazilimin yapisi bazi seyleri imkansiz kilabilir.
Yaziliminiz en azindan bir "beta" kalitesine gelsin.

Yazdim, Simdi Ne?
Kullaniyor musunuz? Bir ihtiyaciniza cevap vermek üzere yola çikmistiniz. Iyi kötü kullanmaya
basladiysaniz, artik bunu bir proje haline getirmeyi düsünmeniz gerekebilir.

Proje Olusturmak
Neden Internet’e Koyayim?
Bunun çok açik seçik nedenleri yok. Eger sizin isinize yarayan bir sey ise, baskalarinin da isine
yarayabilir. Bir kullanici kitlesi olusturmak hem proje gelisiminde size yardimci olacak gönüllü
grubunu bulmak için, hem de yaziliminiz hakkinda hata raporlari gibi sizin tek basiniza
kullanisinizda bulmaniz zor olan seyleri bulmakta isinize yarayabilir. Daha önce faydalandiginiz
açik kaynak kodlu yazilimlara bir karsilik olarak bunu kullanicilara sunmak isteyebilirsiniz. Belli
bir miktar "san söhret" kazanabilirsiniz.

Bir Lisans Seçtiniz Mi?
Yaziliminizi dis dünyaya sundugunuz zaman hangi lisans altinda sunacaginiza karar vermeniz gerekli.
Benim tavsiyem GPL. Bir yazilimi GPL altinda nasil yayinlayacaginiz hakkinda Ingilizce bilgi burada
mevcut. Kisaca, yazilimin her dosyasina bir telif hakki ibaresi, ve bu yazilimin GPL altinda
yayinlandigina dair bir iki paragraf koymaniz ve GPL’i paketinizin içerisine ayri bir dosya halinde
koymaniz gerekli. Bunlar Ingilizce olmak zorunda.

Yani her dosyaniza:


/* Copyright 2002 Adim Soyadim


This program is free software; you can redistribute it and/or modify it under the terms of the GNU
General Public License as published by the Free Software Foundation; either version 2 of the
License, or (at your option) any later version.

This program is distributed in the hope that it will be useful, but WITHOUT ANY WARRANTY; without
even the implied warranty of MERCHANTABILITY or FITNESS FOR A PARTICULAR PURPOSE. See the GNU
General Public License for more details.

You should have received a copy of the GNU General Public License along with this program; if not,
write to the Free Software Foundation, Inc., 59 Temple Place, Suite 330, Boston, MA 02111-1307 USA

*/

seklinde bir telif hakki ve lisans bildirim ibaresi eklemeniz gerekli. Ayrica, GPL’in orjinal
metnini yaziliminizin içerisine ayri bir dosya olarak koymaniz gerekli. GPL’in Türkçe çevirisini
okumak isteyebilirsiniz, fakat baglayici olan Ingilizce metindir, yazilimlariniz içerisine
Ingilizce metni koymaniz gereklidir.

Bu islemleri yaptiginiz zaman yaziliminiz için telif hakki almis ve yaziliminizin dagitimini GPL’in
korumasi altina sokmus olursunuz.

Yaziliminiz Derlenebilir mi?
Yaziliminizi rahatça derlenip kurulabilecek hale getirin. Kimse sizin yaziliminizi derlemek için
gereken seksen adimi yapmaz. ./configure ; make ; make install en fazla bekleyebileceginiz
islemdir. Bunlari nasil yapacaginizi bilmiyorsaniz, autoconf ve make paketleri hakkinda bir seyler
ögrenin. Eger yaziliminizi yaygin dagitimlardan birinin paket sistemi (RPM, apt vb) seklinde
dagitabiliyorsaniz, bunu tercih edin.

Eger yaziliminiz derlenmeyen bir dilde yazilmis ise - perl, PHP vb, yine de uygun ve anlasilir bir
kurma yöntemi olmalidir. Genelde paketlerin içinden README (benioku) ve INSTALL (kurma) dosyalari
çikar, bu dosyalarda paketin ne oldugu, ne is yaptigi, nasil kurulacagi hakkinda bilgiler bulunur.

Yaziliminiza Sürüm Numarasi Verin
Bunu ilk basta yapin ki, daha sonra sorun olmasin. Yaziliminiza ilk basta 0.1 veya 0.9 (ne kadar
kullanilabilir vaziyette Internet’e çikariyorsaniz) vermek faydalidir. Oturmus olan ilk sürüm 1.0
olur, ufak tefek degisiklikler noktadan sonra olur. Yani 1.2, 1. sürümden yapi olarak çok farkli
degil, ufak tefek degisiklikler içeriyor manasina gelir. 10 yillik Linux çekirdeginin 2. sürümde
oldugunu düsünerek sürüm numaralarinizda fazla bol keseden davranmayin..

Web Siteniz var mi?
Yaziliminizi baskalarinin kullanmasini istiyorsunuz. Bunu saglamanin ilk adimi yaziliminizin
Internet’te bir sayfasi olmasini saglamak. Yaziliminizin Internet’te kendine ait bir sayfasi
olmamasi için hiç bir neden yok. Sourceforge veya Savannah’ta bir proje açmak size bir web sitesi
de saglar ve maliyeti sifirdir. Üstelik, ihtiyaç duyacaginiz e-posta listesi, CVS sunucusu, FTP
sunucusu gibi hizmetleri de veriyorlar. Veya Türk kaynakli gruplardan yardim alabilirsiniz: Linux
Kullanicilari Dernegi, AçikKod Org gibi gruplar Türk açik kaynak kod projelerine yardim ediyorlar.
Size de bir web sitesi ve ihtiyaç duydugunuz diger imkanlari saglayabilirler. Temasa geçin. Eger
tamamen kendinize ait olmasini istiyorsaniz, Internet’te bir alan adini kaydettirmenin maliyeti
yaklasik 35 USD, web hizmetlerini bir yillik kiralamanin bedeli ucuzunda yillik 36 USD’dir.
Geocities vb gibi bol miktarda reklam barindiran ve esas olarak kisisel web siteleri için
hazirlanan bedava hizmetleri kullanmayin. Proje baglaminda olacak olan indirme (download) trafigi
bu siteler tarafindan hos karsilanan bir sey degil. Size web hizmeti ve hatta daha fazlasini bedava
verecek olan bir sürü grup var Internet’te, onlarla temasa geçin.

Web sitenizin süslü püslü olmasi, arka planinda kullanici girisleri, chat sunucusu vb olmasi
gerekmiyor. Kolay okunabilir, sade, amaca yönelik bir web sitesine ihtiyaciniz var. Amaciniz ise,
bir sekilde buraya ulasan bir potansiyel kullaniciya sizin yaziliminizin onun derdine nasil deva
olacagini anlatmak.

Bu amaca yönelik olarak web sitenizde yaziliminizin ne is yaptigini, eger baska paket/yazilimlara
gereksinim duyuyorsa bunlarin ne oldugunu anlatmalisiniz. Eger çesitli standartlar, protokoller ile
uyumlu iseniz bunlardan bahsetmelisiniz. Çogu yazilim web sitesi, kendi konusundaki diger alternatif
yazilimlar hakkinda da bilgi ve link verir.

Yaziliminizi indirmeleri için kolayca anlasilir bir link vermelisiniz.

Bir Posta Listeniz Var Mi?
Yaziliminizi kullananlar için ilk basta bir tek e-posta listesi açin. Buranin fazla suskun/sessiz
olmasina aldiris etmeyin. Ikide birde "madem kullaniyorsunuz, insan bir haber verir yahu" tarzinda
e-posta atmayin. Yaziliminizin yeni bir sürümü çiktigi zaman web sitenize yerlestirdikten sonra
buraya bir duyuru geçin. Kullanicilardan gelen sorulari cevaplayin. Yazilimda degisiklik
taleplerini en azindan okuyun. Bu degisiklik taleplerinin hepsini hemen yapmak zorunda degilsiniz,
fakat kullanicilarinizin ne istedigini bilmek, yazilimin nasil sekillenecegine karar vermek için
faydalidir.

Ileride posta listelerinizi çogaltabilir ve anonslar (yeni sürüm vb anonslar), kullanici listesi
(yeteri kadar popüler bir yazilim olursa, kullanicilar birbirlerine yardim ederler, birakin
etsinler), ve gelistirme listesi (gönüllüleriniz) olarak ayri listelere bölünebilirsiniz. Bastan
bunlari uygulamak listelerin hiç birisinin hayata geçmemesine sebep olabilir. Trafik çok artip
insanlar farkli listeler talep edene kadar tek listede kalin.

Yaziliminizi ve Web Sitenizi Çok Dilli Hazirlayin
Açik kaynak kod felsefesinin bir uzantisi da yerellesmedir. Yaziliminizi Ingilizce hazirlayip en
fazla kullanici kitlesi olan gruba hitap etmek isteyebilirsiniz. Ama bir yazilimi çok dilli
hazirlamak bundan daha zor degildir. Kullanacaginiz araç seti gettext. Gettext’i kullanirken
yaziliminizin içerisine serpistirdiginiz dizgeleri normal C dilinin disinda, biraz farkli bir
yöntemle yaziyorsunuz. Ondan sonra yaziliminizi gettext araçlarindan geçirip POT dosyasini elde
ediyorsunuz. POT dosyasi yazilimin çevrilecek dizgelerini içerir. Yaziliminizi gettext kitapligi
ile bagladiginiz zaman, gettext, sistemde kurulu olan öntanimli dil hangisi ise, onun çeviri
dosyasini bulup kullanmaya gayret eder. Eger yok ise, Ingilizce’sini kullanir. POT dosyasi elde
ettikten sonra, bunun 36 dile çevrilmesi için GNU Çeviri Projesi ile temasa geçebilirsiniz. Açik
kaynak kodlu tüm yazilimlar kabul ediliyor ve çesitli dillere (Türkçe dahil) gönüllüler tarafindan
çevriliyor.

Web sitenizin çevrilmesi için benzer bir çeviri projesi yok. Fakat kullanicilariniz içerisinden
bunu yapmak isteyecek olan gönüllüler çikabilir. Bu tarz gönüllülere tesvik edici olun (bol
tesekkür edin, adlarindan web sitenizde emegi geçenler olarak bahsedin).

Yaziliminizi salt Ingilizce olarak hazirlamanizin size hiç bir faydasi yoktur. En azindan
yerellesebilecek (gettext kullanir) vaziyette hazirlayin ve çevrilmesi için gerekli temaslari
yapin. Gönül elbette hem Ingilizce, hem de Türkçe hazirlamanizi arzu eder. Bu ülkede Ingilizce
bilmeyen binlerce bilgisayar kullanicisi var.

Ben Ingilizce Bilmiyorum, Yazilimimi da Salt Türkler Kullansin Istiyorum
Ingilizce bilmeme tarafina GNU-TR Türkçe Çeviri Grubu yardim edebilir. Yani sizin Türkçe
yaziliminizi ve web sitenizi Ingilizce’ye çevirecek gönüllüler çikabilir. Temasa geçin.

Yaziliminizi salt Türklerin kullanmasina gelince.. Maalesef ülkemizde açik kaynak kodlu yazilim
mantigi bir hayli yeni. Yaziliminiza yeterli bir kullanici kitlesi ve bunlardan çikacak gönüllü
grubu bulamayabilirsiniz. Baska, biraz da pragmatik bir problem de, marjinalize olmak. Çok
kullaniciya sahip yazilimlar yayginlasiyor, gönüllüler tarafindan düzeltilip gelistiriliyor ve
yeteri kadar yayginlasirsa dagitimlarin içerisinde yer aliyor. Günün sonunda standart bu sekilde
olusuyor. Türkiye’deki kullanici kitlesi yeterli kadar büyük olmadigi için burada 100 kisi
tarafindan kullanilan bir yazilim, kendinden iki-üç yil sonra baslayan bir enternasyonal efor
tarafindan zaman içerisinde geçilir ve o 100 kisilik kullanici kitlesini de kaybeder. En iyisi
yaziliminizi çok dilli olabilecek sekilde hazirlamak.

Ingilizcem Kullanicilarla Yazismak vb Için Yeterli Degil
Bu konuda rahat olun. Ingilizce’yi iyi kullanmaya ülkece gereginden fazla önem veriyoruz. Bir
sekilde meraminizi anlatabiliyorsaniz, grameri falan önemsemeyin. Sonuçta kullanicilar sizinle
anlasabilmek için ugrasacaklar. Siz degil. Çok bunalirsaniz Ingilizce bilen bir Türk
kullanicinizdan yardim istersiniz.

Yaziliminizi Duyurun
Bir web sitesi hazirladiniz, bir posta listesi açtiniz. Simdi yaziliminizi duyurmalisiniz. Eger
konu ile ilgili bir newsgroup var ise oraya bir duyuru yapin. Freshmeat’e duyurun. Linux
Kullanicilar Dernegi’nin web sitesine bir haber yollayin. Türk Linux Listesi’ne yazin. Eger benzer
yazilimlar için Google’da bir kategori var ise, o kategoriye DMOZ’dan ekleme yapin.

Eger yaziliminiz KDE veya GNOME kullanan bir grafik yazilimi ise, onlara duyurun. Yeteri kadar
yayginlasirsa, KDE veya GNOME’un "desteklenen" yazilimlarindan biri haline gelebilirsiniz.

Yaziliminiz her derde deva bile olsa, kullanicilar varligini bilmez ise kullanamazlar.

Bunlarin Hepsini Yaptim ve Bir Sey Olmuyor
Bu isler zaman alir. Genelde bir yazilimin kullanici kitlesine yayilmaya baslamasi neredeyse bir
yil sürüyor. Yani siz yukaridaki adimlari yapip duyurduktan bir yil kadar sonra genis kitle
tarafindan "bu isi yapan bir yazilim vardi" diye bilinmeye baslar.

Yaziliminiz yaklasik 2-3 bin defa indirildikten sonra bir iki tane gönüllü yardimsever çikar ve
"surasina sunu ekledim, kabul eder misiniz" diye sorar. Hemen gönüllülerin olusup heykelinizin bir
meydana dikilmesini beklemeyin. Siz bu güne kadar kullandiginiz yazilimlarin kaçina gönüllü olarak
bir katkida bulundunuz?

Bir veya iki yil kadar bir süre yaziliminizin bütün gelistirmesini yalniz basiniza siz
yapacaksiniz. Bu zaman zarfinda yavas yavas bir iki kisi ortaya çikar. Bunlar genelde projenize
destek olayim diye ortaya çikmaz, hata bildirir. Siz bu hatayi çözersiniz. Daha sonra bir hata daha
bildirir, çözümünü beraberinde yollar. Siz bunu eklersiniz. Yavas yavas aranizda bir iliski olusur.
Bu iliski zaman içerisinde "gel beraber gelistirelim"e gidebilir. Sabirli olun.

Gönüllülerim Olustu
Tebrikler. Çok az sayida projenin basarabildigi bir noktaya geldiniz. Bu noktada CVS kullanmak
(ayni kaynak kodunu birden fazla kisinin yari bagimsiz degistirebilmesi için), sürüm tarihleri
belirlemek gibi yöntemleri kullanmaya baslayacaksiniz. Birden fazla kisi ile çalismak için bunlar
gerekli teknik yöntemler. Geri kalani ise insan iliskileri tarafi, ve çok önemli.

Karsinizdaki kisilerin GÖNÜLLÜ oldugunu unutmayin. Insanlardan bir sey talep ederken hep nazik
olun. Bir görev dagitimi yaptiginiz ve bu dagitima uyulmadigi zaman sinirlenmeyin. Insanlarin
yapmak istedikleri seyleri yapmalarina izin verin. Bol miktarda tesekkür ve gönüllülerden bahsetmek
sizi küçültmez, yüceltir. Insanlarin size katkida bulunmalarina karsilik verebileceginiz tek sey
kredi. Katkida bulunanlarin isimlerinden bahsedin. README dosyaniza katkilarini listeleyin. Web
sitenize isimlerini koyun. Gönüllülerinizin yaziliminiz konusunda sizin kadar becerikli
olabilmelerini saglamak için gereken bütün bilgiyi verin. Paylasimci olun. Ilk baslarda
gönüllülerle bir isi yapmak, kendi basiniza yapmaktan daha uzun sürer ve daha zordur. Fakat
sabrederseniz, ileride kendi basiniza yapamayacaginiz kadar çok seyi yapma imkanini elde
edersiniz.

Sikildiginiz Zaman Devredin
Yaziliminiz sizin bir ihtiyaciniza cevap vermek için hayata baslamis idi. Bir gün bu ihtiyacinizin
üzerinde yeteri kadar ugrastiginizi düsünebilirsiniz. O ihtiyaciniz kalmamis olabilir. Eger yeteri
kadar paylasimci davranmis iseniz, gönüllüleriniz arasinda yazilimi sizin kadar bilen, sizin
güvendiginiz birileri olacaktir. Kendisi ile temasa geçin ve yaziliminizin proje liderligini
devredin. Ilginizi kaybettiginizden dolayi ölmesine müsaade etmeyin. Bugüne kadarki çabalariniz,
sizin bireysel emeginizden dogan bir seyin yayginlasmasi ve kendi basina bir hayat kazanmasini
saglamak için idi. Bu hayatin devam etmesini saglayin. Birakin, sizden daha iyi yapan birisi
çikarsa, o devam ettirsin.

Projenin Hayat Çizgisi:

Dogus: Ihtiyaç. Ihtiyaca cevap verecek bir alternatifin olmamasi
Baslangiç: Kendi basiniza, ihtiyacinizi karsilayacak bir yazilim gelistirmek.
Kamusal Ortama Geçis Hazirligi:
Yaziliminizi temizlemek. Kaynak kodunuza açiklamalar koymak. Dizin yapinizi elden geçirmek.
Bir lisans seçmek, yaziliminizi o lisansa uygun hale getirmek.
Yaziliminizi baskalari tarafindan, baska sistemlerde kolay derlenir, kurulur hale getirmek.
autoconf, make gibi yazilimlari bilmek. tar.gz halinde, kolay derlenir sekle sokmak.
Paketlemek. Eger uygun ise, çesitli dagitimlarin paket biçemi haline getirmek. (RPM, apt vb)
Çok dil destekleyebilir hale gelmek. Gettext’i kullanmak.
Kamusal Ortama Geçis:
Bir web sitesi edinmek. Yaziliminizi anlatan, kullaniciya yönelik, bilgi veren bir web sitesi
hazirlamak.
Bir posta listesi açmak.
Yaziliminizi ilgili bütün yerlere duyurmak.
Kamusal Ortamda Büyümek:
Sabir
Kullanicilara yardimci olmak
Bol bol tesekkür
Gelen hata bildirimlerini ve degisiklik taleplerini dikkate almak.
Kamusal Ortamda Kod Gelistirmek:
Gönüllü kitlesi olusturmak ve tutmak.
Gönüllüleri yetistirmek, yardimci olmak.
CVS kullanmak. Yetkilendirme, görev paylasimi, test süreci, sürüm tarihleri vb gibi kavram ve
yöntemleri kullanir hale gelmek.
Kamusal Ortama Devir: Zamani geldigi zaman devretmesini bilmek.